कृत्रिम बौद्धिकता (आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, एआई ) ले यस्ता दुई नयाँ एन्टिबायोटिक औषधि विकास गरेको छ, जसले रोग प्रतिरोधी क्षमता विकसित गरिसकेका गोनोरिया र एमआरएसए सुपरबगलाई समाप्त गरिदिन सक्छ । शोधकर्ताहरूका अनुसार, यी औषधि प्रयोगशाला र जनावरमा परीक्षण गरिसकिएको छ, जसमा यी सुपरबगहरू मार्न सफल भएको छ ।
यी दुवै कम्पाउन्ड अझै केही वर्षसम्म सुधार र परीक्षणको चरणमा रहनेछन् । त्यसपछि मात्र तिनीहरूलाई सामान्य मानिसहरूले प्रयोग गर्न सक्ने गरी अनुमति दिइनेछ।
तर यसमा काम गरिरहेको म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (एमआईटी) टोलीको भनाइ अनुसार, एआईले एन्टिबायोटिकको खोजमा ‘दोस्रो सुनौलो युग’ सुरु गर्न सक्छ ।
एन्टिबायोटिकले ब्याक्टेरियालाई मार्छ । तर अहिले एन्टिबायोटिक औषधिहरूको प्रभावप्रति प्रतिरोध विकास गरेका संक्रमण (ब्याक्टेरिया)का कारण प्रत्येक वर्ष दस लाखभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भइरहेको छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, एन्टिबायोटिकको अत्यधिक प्रयोगले ब्याक्टेरियालाई औषधिको प्रभावबाट जोगिन आफूलाई परिवर्तन गर्न सहयोग गरेको छ । पछिल्ला केही दशकदेखि नयाँ एन्टिबायोटिकको अभाव देखिएको छ ।
यसअघि शोधकर्ताहरूले हजारौं उपलब्ध रासायनिक पदार्थहरूको खोजी गर्न एआईको प्रयोग गरिसकेका छन्, ताकि ती रासायनिक कम्पाउन्डहरू पहिचान गर्न सकियोस्, जसले नयाँ एन्टिबायोटिकमा परिणत हुने क्षमता राख्छन् ।
अब एमआईटी टोलीले यस दिशामा अर्को कदम चालेर एन्टिबायोटिक डिजाइन गर्न जनरेटिभ एआईको प्रयोग गरेको छ । यी एन्टिबायोटिक सुरुमा यौन सम्पर्कबाट सर्ने रोग गोनोरिया र अत्यन्तै खतरनाक मेथिसिलिन-प्रतिरोधी स्ट्याफिलोकोकस ओरियसका लागि बनाइएका हुन् ।
शोधकर्ताहरूको अध्ययन ‘सेल’ नामक जर्नलमा प्रकाशित भएको छ । अध्ययनमा ३.६ करोड कम्पाउन्डहरूको परीक्षण गरिएको थियो, जसमा धेरै त्यस्ता पनि थिए, जुन हालसम्म अस्तित्वमा थिएनन् वा जसको खोजी गरिएको थिएन ।
प्रयोगशाला र मुसा परीक्षण सफल
वैज्ञानिकहरूले एआईलाई प्रशिक्षण दिनका लागि हाल उपलब्ध कम्पाउन्डहरूको रासायनिक संरचना र सम्बन्धित डेटा दिएका छन् । यसको उद्देश्य ती कम्पाउन्डहरूले विभिन्न प्रजातिका ब्याक्टेरियाको वृद्धि गति घटाउँछन् कि घटाउँदैनन् भनेर एआईले बुझ्न सकोस् भन्ने हो ।
यसपछि एआईले कार्बन, अक्सिजन, हाइड्रोजन र नाइट्रोजनजस्ता परमाणुहरूले बनेका विभिन्न आणविक संरचनाहरू ब्याक्टेरियामा कस्तो प्रभाव पार्छन् भन्ने अध्ययन गरेको थियो । सँगै नयाँ एन्टिबायोटिक डिजाइन गर्न एआईले दुई तरिका अपनाएको थियो ।
पहिलो तरिकामा, एन्टिबायोटिक डिजाइनको सुरुवाती बिन्दु तय गर्न ८–१९ परमाणु आकार भएका लाखौं रासायनिक टुक्राहरूको पुस्तकालयमा खोजी गरिएको र त्यसैबाट डिजाइन तयार गरियो ।
दोस्रो, एआईलाई सुरुदेखि नै पूर्ण स्वतन्त्रता दिइयो ।
यस डिजाइन प्रक्रियामा हालका एन्टिबायोटिकसँग धेरै मिल्दाजुल्दा कम्पाउन्डहरूलाई बाहिर राखिएको थियो । साथै, एआईले अरु केही नभएर औषधि बनाइरहेको छ भन्ने पनि सुनिश्चित गरिएको थियो । त्यसैले ती कम्पाउन्डहरूलाई पनि हटाइयो, जुन मानिसहरूका लागि विषालु हुन सक्थे ।
वैज्ञानिकहरूले गोनोरिया र MRSA का लागि एन्टिबायोटिक बनाउन एआईको प्रयोग गरेका छन् । यी दुवै ब्याक्टेरियाका प्रकार हुन् र सामान्यतया छालामा पाइन्छन् ।
यद्यपि यी ब्याक्टेरियाले छालामा कुनै हानि गर्दैनन् । तर शरीरभित्र प्रवेश गरेमा गम्भीर संक्रमणको कारण बन्न सक्छन् ।
औषधि तयार भएपछि, यसको सबैभन्दा उपयुक्त डिजाइनहरू प्रयोगशालामा ब्याक्टेरियामा र संक्रमित मुसामा परीक्षण गरिएको थियो । त्यसपछि दुई नयाँ सम्भावित एन्टिबायोटिक तयार गरिएका छन् ।
मानिसमा परीक्षण गर्न अझै पर्खिनु पर्नेछ । एमआईटीका प्रोफेसर जेम्स कोलिन्सले बीबीसीलाई भनेका छन्, ‘हामी यसबाट उत्साहित छौं, किनभने हामी देखाउँदै छौं- जनरेटिभ एआईको प्रयोग गरेर पूर्ण नयाँ एन्टिबायोटिक डिजाइन गर्न सकिन्छ ।’
‘एआईले हामीलाई सस्तो र छिटो दरमा आणविक संरचना खोज्न मद्दत गर्न सक्छ र यसरी हाम्रो औषधिको भण्डार बढाउन सकिन्छ । यसले हामीलाई सुपरबगका जीनविरुद्धको लडाइँमा अग्रता दिलाउन सक्छ ।’
तर, यी औषधिहरू अहिले सामान्य परीक्षणका लागि तयार छैनन् । पहिले यिनलाई अझ सुधार गर्नु पर्नेछ, जसका लागि करिब दुई वर्ष लाग्न सक्नेछ । त्यसपछि मात्र मानिसमा परीक्षणको लामो प्रक्रिया सुरु गर्न सकिनेछ ।
फ्लेमिङ इनिसिएटिभ र इम्पीरियल कलेज लन्डनका डाक्टर एन्ड्र्यू एडवर्ड्सले भनेका छन्, ‘धेरै विशेष छ र यसमा धेरै सम्भावनाहरू छन्, किनभने यसले नयाँ एन्टिबायोटिक खोज्ने नयाँ तरिका सिकाउँछ ।’
यद्यपि उनले यो पनि भने, ‘एआईले औषधि खोज र विकासमा ठूलो सुधार गर्न सक्छ तर सुरक्षित र प्रभावकारी परीक्षणको लागि हामीले अझै कडा मेहनत गर्नुपर्नेछ ।’
यो लामो र महँगो प्रक्रिया हुन सक्छ र अन्ततः यी औषधिहरू बिरामीहरूलाई दिन सकिने छ भन्नेबारे कुनै ग्यारेन्टीचाहिँ छैन ।
केही विशेषज्ञहरूले एआईको मद्दतले औषधि खोजमा व्यापक सुधारको माग गरिरहेका छन् ।
प्रोफेसर कोलिन्स भन्छन्, ‘हामीलाई प्रयोगशालामा औषधिको प्रभाव मात्र होइन, शरीरमा यसको असरको राम्रो अनुमानसमेत गर्न सक्ने खालका अझ राम्रा मोडेलहरू चाहिन्छ ।’
एआईबाट डिजाइन गरिएको औषधि निर्माणमा पनि चुनौतीहरू छन् । गोनोरियाका लागि सैद्धान्तिक रूपमा डिजाइन गरिएका सबैभन्दा उत्कृष्ट ८० उपचारमध्ये दुईलाई मात्र औषधिको रूपमा तयार गर्न सकिएको छ ।
युनिभर्सिटी अफ वारिकका प्रफेसर क्रिस डसनले यस अध्ययनलाई राम्रो भन्दै एआईलाई एन्टिबायोटिक खोज्ने नयाँ माध्यमका रूपमा अघि बढाउने दिशामा विशेष कदम मानेका छन् ।
पछिलो खोज यी औषधिहरूमा प्रतिरोध क्षमता विकसित हुने खतरा कम गर्नका लागि पनि एक महत्त्वपूर्ण कदम भएको उनको भनाइ छ ।
यद्यपि, प्रतिरोधी संक्रमणमा एक आर्थिक समस्या पनि छ । ‘तपाईं कसरी त्यस्ता औषधि बनाउनुहुन्छ, जसको कुनै व्यावसायिक मूल्य नहोस् ?’ उनी प्रश्न गर्छन् ।
कुनै नयाँ एन्टिबायोटिक बनाइयो भने, यसको सबैभन्दा राम्रो कुरा यसलाई जति कम प्रयोग गरिन्छ, उत्ति नै यसको प्रभाव टिक्छ ।
कम प्रयोगको अर्थ कम बिक्री हो । यसबाट कसैलाई पनि ठूलो मुनाफा कमाउन गाह्रो हुने बिबिसीले लेखेको छ ।
