लेखक सागर मण्डल कक्षा १२ (कानून) | युवा विचारक तथा सामाजिक लेखक विचार स्तम्भ

The Silent Crisis: Mental Health of Nepalese Youth

हरेक दिन झण्डै २० नेपाली युवाले आफ्नो ज्यान लिन्छन् — यो तथ्यांकभन्दा पछाडि लुकेको पीडालाई समाज सुन्न तयार छ?

काठमाडौंको एक सानो कोठामा, एउटा बीस वर्षीय युवा रातभर आफ्नो मोबाइलको स्क्रिनमा टोलाइरहन्छ। उसले लेख्न खोज्छ, बोल्न खोज्छ, तर शब्द निस्किँदैनन्। मनभित्र एउटा आँधी उठेको छ, तर घरपरिवारले “तिमीलाई के भो र? सबै ठीकै छ” भन्ने डरले ऊ चुप बसिरहन्छ। यो एउटा व्यक्तिको कथा मात्र होइन — यो हजारौं नेपाली युवाहरूको साझा अनुभव हो।

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यको समस्या दिन प्रतिदिन बढ्दो छ। तर यो संकट खुलेर कहिल्यै देखिँदैन। भूकम्प, गरिबी, बेरोजगारी, विदेश पलायन, सामाजिक दबाब — यी सबैको मार भोगिरहेको नेपाली युवाको मन आज एउटा मौन युद्धको मैदान बनेको छ।

तथ्यांकले के भन्छ?

२०२० को राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षण अनुसार, नेपालमा १३ देखि १७ वर्ष उमेर समूहका ५.२ प्रतिशत किशोरकिशोरीहरू निदानयोग्य मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट ग्रसित छन्। UNICEF र WHO को सयुंक्त प्रतिवेदनले देखाएको छ — ६ देखि १८ वर्ष उमेरका १८.३ प्रतिशत बालबालिकाले भावनात्मक वा व्यवहारगत कठिनाइ भोगेको बताएका छन्।

आत्महत्या अहिले नेपालमा १५ देखि २९ वर्ष उमेरका युवाहरूको मृत्युको तेस्रो प्रमुख कारण बनेको छ। नेपाल प्रहरीको तथ्यांक अनुसार, आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा मात्र ७,२२१ जनाको आत्महत्याबाट मृत्यु भयो — अर्थात् दिनमा झण्डै २० जनाले आफ्नो ज्यान लिए। यी मृतकहरूमध्ये विद्यार्थी समूह दोस्रो सबैभन्दा प्रभावित वर्ग हो, जसले कुल मृत्युको १५.४ प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ।

युवाहरूलाई के कुराले तोड्दैछ?

१. शैक्षिक दबाब र करिअरको चिन्ता

नेपालको शिक्षा प्रणाली अत्यन्त प्रतिस्पर्धात्मक छ। SEE र प्लस टुको नतिजा आएपछि प्रत्येक वर्ष विद्यार्थीहरूको आत्महत्याका खबरहरू आउँछन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अध्ययनले देखाएको छ कि नेपालका २५ प्रतिशतभन्दा बढी विद्यार्थीहरूले गम्भीर शैक्षिक तनाव भोगिरहेका छन्। बाबुआमाको अपेक्षा, समाजको तुलनात्मक दृष्टिकोण, र सीमित करिअर विकल्पहरूले युवाहरूलाई मानसिक रूपमा थिचिरहेको छ।

२. बेरोजगारी र आर्थिक अनिश्चितता

पढेलेखेका युवाहरू नोकरी पाउन सकिरहेका छैनन्। यही बाध्यताले लाखौं नेपाली युवाहरू खाडी मुलुकतिर जान विवश छन् — परिवारबाट टाढा, अपरिचित ठाउँमा। त्यहाँ छुटेका बाबुआमा र बच्चाहरूमा पनि एक्लोपन र मानसिक पीडाको बोझ थपिन्छ। वैदेशिक रोजगारीको ‘सफलता’ पछाडि लुकेको मानसिक पीडाको कुरा कहिल्यै हुँदैन।

३. सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल एक्लोपन

Instagram, TikTok, Facebook — यी सञ्जालहरूले युवाहरूलाई जोडेका जस्तो देखिन्छन्, तर वास्तवमा अझ टाढा गराइरहेका छन्। सफलता र सुखको ‘परफेक्ट’ जीवन देखाउने संस्कृतिले अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र हीनभावना सिर्जना गरेको छ। युवाहरू बारम्बार भन्छन् — ‘मलाई बुझ्ने, मेरो कुरा सुन्ने कोही छैन।’

४. भूकम्प, द्वन्द्व र सामूहिक आघात

२०१५ को विनाशकारी भूकम्पले नेपालको मनोसामाजिक स्वास्थ्यमा गहिरो घाउ छोडेको छ। भूकम्पप्रभावित काठमाडौं जिल्लाका बालबालिकाहरूमा PTSS को दर १०.७ देखि ५१ प्रतिशतसम्म रहेको पाइयो। दशवर्षे माओवादी द्वन्द्वका घाउहरू अझैसम्म निको भइसकेका छैनन् — पूर्व बाल सैनिकहरूमा ५३ प्रतिशतसम्म PTSS को लक्षण देखिएको छ।

‘पागल’ भनिने डर: कलंक र सामाजिक बाधा

नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यको सबैभन्दा ठूलो शत्रु भनेको समाजको डर हो। NHRC को एक अध्ययनले देखाएको छ कि मानसिक समस्या भोगेका ६० प्रतिशतभन्दा बढी मानिसहरू उपचार खोज्दैनन् — किनभने ‘मान्छेले के भन्ला?’ भन्ने डर सबैभन्दा ठूलो बाधा बन्छ। पुरुषहरूलाई ‘बलियो हुनुपर्छ’ भन्ने सामाजिक दबाबले उनीहरूलाई आफ्नो पीडा लुकाउन बाध्य बनाउँछ। महिलाहरूको भावनात्मक पीडा भने ‘महिनावारी’, ‘घरको तनाव’ भनेर खारेज गरिन्छ। यही मौनता एक दिन जीवनलाई नै निल्छ।

व्यवस्था: जति समस्या, उति कम समाधान

WHO को तथ्यांक अनुसार, नेपालमा प्रति एक लाख जनसंख्यामा केवल ०.१७ मनोचिकित्सक र ०.०३ मनोवैज्ञानिक छन्। सरकारले कुल स्वास्थ्य बजेटको १ प्रतिशतभन्दा पनि कम मानसिक स्वास्थ्यमा खर्च गर्छ। केही सकारात्मक कदम उठेका छन् — राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन नम्बर ११६६ सञ्चालनमा आएको छ। ‘Helping Adolescents Thrive (HAT)’ कार्यक्रमले एक लाखभन्दा बढी बालबालिकालाई सेवा प्रदान गरेको छ। तर यी प्रयासहरू समस्याको विशालताका अघि थोपाजत्रै छन्।

परिवर्तनको आशा: युवाहरू आफैं बोल्दैछन्

पछिल्लो एक दशकमा युवाहरूको मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको दृष्टिकोणमा पुस्तागत परिवर्तन आएको छ। शहरी युवाहरू खुलेर आफ्नो पीडा सुनाउन थालेका छन्। #MentalHealthMatters र #BreakTheStigma जस्ता अभियानहरूले सामाजिक सञ्जालमा गति पाइरहेका छन्। कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा mhGAP तालिमबाट १३३ जना स्वास्थ्यकर्मीहरूले मानसिक स्वास्थ्य पहिचान र उपचारको ज्ञान पाएका छन्।

मौनता तोड्ने बेला आयो

नेपालका युवाहरूको मानसिक स्वास्थ्य एउटा मौन संकट हो — जुन आँखाले देख्न गाह्रो छ, तर जसको पीडा हजारौं घरपरिवारले भोगिरहेका छन्। मानसिक स्वास्थ्य कमजोरीको प्रमाण होइन — यो मानव हुनुको एक हिस्सा हो। ‘ठीकै छ’ भन्नुको बदला ‘कस्तो छ साँचो’ भनेर सोध्ने बेला आएको छ। परिवारभित्र, कक्षाकोठामा, समाजमा — यो संवाद सुरु गर्नुपर्छ।